Trong tiến trình chuyển đổi số hiện nay, bảo đảm an toàn, an ninh thông tin là yêu cầu xuyên suốt, có ý nghĩa nền tảng đối với hoạt động của các hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu và hạ tầng số. Cùng với sự phát triển nhanh của khoa học - công nghệ, đặc biệt là điện toán lượng tử, lĩnh vực bảo mật thông tin đang đứng trước những thay đổi có tính căn bản, đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại các giải pháp kỹ thuật hiện có và chuẩn bị cho các hướng tiếp cận mới.

Mật mã từ lâu đã giữ vai trò cốt lõi trong bảo vệ an toàn thông tin, bảo đảm tính bí mật, toàn vẹn và xác thực của dữ liệu. Các thuật toán mật mã hiện nay đã chứng minh hiệu quả trong môi trường công nghệ truyền thống và đang được triển khai rộng rãi trong nhiều hệ thống thông tin quan trọng. Tuy nhiên, sự phát triển của máy tính lượng tử với năng lực tính toán vượt trội được dự báo có thể làm suy giảm mức độ an toàn của một số thuật toán mật mã đang được sử dụng phổ biến. Đây là thách thức không chỉ đối với Việt Nam mà là vấn đề chung của cộng đồng quốc tế.

Trước bối cảnh đó, việc chủ động nghiên cứu và chuẩn bị lộ trình chuyển dịch sang mật mã hậu lượng tử là yêu cầu khách quan. Mật mã hậu lượng tử hướng tới các thuật toán có khả năng chống chịu trước các hình thức tấn công dựa trên sức mạnh tính toán của máy tính lượng tử, đồng thời bảo đảm khả năng triển khai trong các hệ thống thông tin thực tế. Việc nghiên cứu lĩnh vực này cần được tiếp cận một cách bài bản, trên cơ sở khoa học, gắn với điều kiện triển khai cụ thể và yêu cầu an toàn thông tin trong từng giai đoạn.

TS. Hồ Văn Hương, Phó Trưởng ban Ban Cơ yếu Chính phủ (người đứng thứ 4 từ phải sang) cùng các đại biểu tại Lễ ra mắt Lab nghiên cứu chung về mật mã tiên tiến giữa Ban Cơ yếu Chính phủ và Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán

Thực tiễn cho thấy, Việt Nam đã sớm triển khai các hoạt động nghiên cứu, phát triển trong lĩnh vực mật mã hậu lượng tử. Một trong những kết quả bước đầu là việc nghiên cứu và giới thiệu các thuật toán chữ ký số hậu lượng tử do Việt Nam làm chủ, tiêu biểu là thuật toán VN-PQSign mà Ban Cơ yếu Chính phủ và Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM) cùng các đơn vị công nghệ hàng đầu như MK Smart (thuộc Tập đoàn MKGroup) vừa chính thức công bố ngày 10/2 vừa qua.

Thuật toán là thành quả của quá trình nghiên cứu nghiêm túc, bài bản của nhóm nghiên cứu thuộc Viện Khoa học - Công nghệ mật mã, với việc lựa chọn sử dụng cấu trúc thuật toán dựa trên nền tảng hàm băm (hash-based) - một cách tiếp cận ưu tiên tính an toàn, tin cậy, bền vững cao trước sức mạnh của máy tính lượng tử. Đây có thể coi là một thành tựu đột phá về mật mã và tiêu chuẩn bảo mật quốc tế, là dấu mốc quan trọng trong chiến lược tự chủ công nghệ bảo mật của Việt Nam. 

Như vậy, trong bối cảnh kỷ nguyên điện toán lượng tử có thể “vô hiệu hóa” một số thuật toán mật mã, Ban Cơ yếu Chính phủ đã chủ động xây dựng chiến lược ứng phó từ sớm, từ xa. Cùng với đó, việc hình thành và phát triển các phòng thí nghiệm nghiên cứu mật mã tiên tiến đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nền tảng cho nghiên cứu chuyên sâu, đào tạo nguồn nhân lực và thử nghiệm, đánh giá các giải pháp bảo mật mới. Các phòng thí nghiệm này không chỉ phục vụ nghiên cứu lý thuyết mà còn tạo điều kiện để kiểm chứng, hoàn thiện và từng bước đưa các kết quả nghiên cứu vào ứng dụng thực tiễn. Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, các cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ là yếu tố cần thiết để hình thành chuỗi liên kết nghiên cứu - phát triển - ứng dụng trong lĩnh vực mật mã. Việc ra mắt Lab nghiên cứu chung về mật mã tiên tiến giữa Ban Cơ yếu Chính phủ và Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán là “mắt xích” quan trọng để đào tạo chuyên gia và chuyển hóa tri thức toán học đỉnh cao thành “lá chắn” bảo vệ hạ tầng số quốc gia. Đồng thời,  là một hành động chiến lược kịp thời, thể hiện tư duy đổi mới sáng tạo và đầy trách nhiệm; là bước đi cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 57/NQ-TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Mật mã đối với Ban Cơ yếu Chính phủ không chỉ là công nghệ mà là vũ khí đặc biệt để bảo vệ bí mật thông tin. Đây là lĩnh vực đặc thù, chúng ta không thể và không bao giờ được phép phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ ngoại nhập. Tinh thần “Make in Vietnam” trong mật mã phải được hiểu là: Làm chủ hoàn toàn về thuật toán; làm chủ về quy trình triển khai; làm chủ về tiêu chuẩn kỹ thuật. Để có một hệ thống mật mã an toàn lượng tử vững chắc, chúng ta cần những bộ óc toán học xuất sắc nhất. Lab nghiên cứu chung này sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối tri thức Việt với thế giới, chúng ta hội nhập, tiếp thu tinh hoa để làm giàu cho kho tàng mật mã Việt Nam.

Ban Cơ yếu Chính phủ khẳng định vai trò chủ đạo của Cơ quan mật mã quốc gia trong việc tiên phong nghiên cứu làm chủ các công nghệ mật mã lõi, sẵn sàng ứng phó với thách thức từ kỷ nguyên điện toán lượng tử; sẵn sàng phương án nâng cấp, thay thế các hệ thống bảo mật hiện tại sang chuẩn mật mã hậu lượng tử cho các cơ quan Đảng, Nhà nước và các khối ngành kinh tế-xã hội quan trọng.

Song song với các bước tiến về mật mã hậu lượng tử, doanh nghiệp công nghệ Việt là MK Smart cũng đã tạo nên bước ngoặt mang tính chiến lược trên thị trường quốc tế. Sản phẩm Lotus GovID của MK Smart đã đạt chứng chỉ Common Criteria (CC) mức EAL 5+ theo quyết định BOE-A-2026-1037, góp phần tạo nên “Giấy thông hành” quyền lực của công nghệ Việt Nam.

Đây là minh chứng cho việc Việt Nam hoàn toàn làm chủ từ hệ điều hành (Lotus OS) đến chứng chỉ bảo mật, giúp Chính phủ tự chủ hạ tầng định danh quốc gia, phục vụ hiệu quả Đề án 06 mà không phụ thuộc vào chip ngoại, hiện thực hóa chiến lược tự chủ công nghệ “Make in Vietnam”. Không những thế, nhờ Thỏa thuận thừa nhận lẫn nhau (CCRA), chứng chỉ này được công nhận tại hơn 30 quốc gia như Mỹ, Anh, Đức, Nhật Bản... giúp MK Smart vươn tầm quốc tế, đứng ngang hàng với các đối thủ toàn cầu như Thales hay IDEMIA.

Sự hợp tác giữa Ban Cơ yếu Chính phủ, Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán và Tập đoàn MKGroup tạo nên một hình mẫu trong huy động tiềm lực quốc gia và quốc tế trong nghiên cứu, phát triển sản phẩm bảo mật quy mô quốc gia và quốc tế. Mô hình này không chỉ giúp đào tạo đội ngũ chuyên gia mật mã cấp cao mà còn là nơi chuyển hóa nhanh nhất các thành tựu, tri thức toán học, mật mã học đỉnh cao thành “lá chắn” bảo vệ hạ tầng số quốc gia. Việc đạt các tiêu chuẩn bảo mật khắt khe nhất thế giới của doanh nghiệp như MK Smart đã khẳng định vị thế của Việt Nam là một quốc gia tự cường về công nghệ bảo mật.