CHỦ QUYỀN SỐ BẮT ĐẦU TỪ NHỮNG CÔNG NGHỆ CỐT LÕI

Trong kỷ nguyên số, bảo vệ chủ quyền quốc gia gắn liền với nhiệm vụ bảo vệ thông tin, quản lý dữ liệu, kiểm soát các công nghệ thiết yếu và duy trì hoạt động an toàn của những hệ thống hạ tầng trọng yếu trong mọi tình huống. Trong cấu trúc đó, mật mã là lớp bảo vệ nền tảng, còn chip bán dẫn là nơi các chức năng xử lý dữ liệu cốt lõi được hiện thực hóa. Khi hai lĩnh vực này hội tụ trong một sản phẩm bảo mật chuyên dụng, nó sẽ mang ý nghĩa trực tiếp với năng lực tự chủ công nghệ quốc gia. Định hướng này cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ,đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, cũng như "Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050" và "Chương trình Phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, định hướng đến năm 2050" của Chính phủ (Quyết định số 1018/QĐ-TTg và 1017/ QĐ-TTg ngày 21/9/2024).

Thực tiễn thế giới hiện nay càng đặt ra yêu cầu cấp bách đó. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, xung đột vũ trang kéo dài cùng sự phát triển nhanh chóng của tác chiến mạng, tác chiến điện tử và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc phương thức bảo đảm quốc phòng, an ninh. Các vấn đề an ninh truyền thống, phi truyền thống, công nghệ lưỡng dụng và đứt gãy chuỗi cung ứng ngày càng đan xen phức tạp. Đối với Việt Nam, tự chủ công nghệ trở thành một yếu tố không thể tách rời của nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc, giữ vững môi trường hòa bình, ổn định để phát triển.

Trong bối cảnh đó, chip bán dẫn đã trở thành lĩnh vực cạnh tranh chiến lược. Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu, rào cản cấp phép công nghệ, thiết bị và vật liệu cho thấy chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu không còn vận hành thuần túy theo quy luật cung - cầu thương mại. Đối với các hệ thống bảo mật trọng yếu, việc mua sắm, sử dụng nguyên bản mà không có năng lực kiểm chứng, điều chỉnh và phát triển các thành phần then chốt, sẽ dẫn đến luôn phải đối mặt với những rủi ro và giới hạn do bên ngoài áp đặt.Tự chủ công nghệ không đồng nghĩa với việc tự làm tất cả hay khép cửa với thế giới. Bản chất của tự chủ là xác định đúng công nghệ trọng yếu cần nắm giữ; làm chủ những thành phần quyết định đến an ninh quốc gia; có đủ tri thức, công cụ kiểm chứng; đồng thời chủ động lựa chọn đối tác và đa dạng hóa nguồn cung. Đối với ngành Cơ yếu Việt Nam, làm chủ công nghệ mật mã trên phần cứng chính là hướng đi chiến lược như vậy.

VGC v1.0: KHI NĂNG LỰC MẬT MÃ KẾT HỢP VỚI CÔNG NGHỆ THIẾT KẾ VI MẠCH

Chip bảo mật VGC v1.0 là kết quả hợp tác giữa Ban Cơ yếu Chính phủ và Tập đoàn Viettel. Sự phối hợp ấy giúp kết nối yêu cầu bảo mật với quá trình thiết kế phần cứng ngay từ đầu, thay vì xem bảo mật là một lớp có thể bổ sung ở công đoạn cuối. Một dấu ấn nổi bật của VGC v1.0 là thực hiện trực tiếp trên vi mạch thuật toán mã khối MKV – thuật toán do Ban Cơ yếu Chính phủ nghiên cứu, phát triển và đã được công bố thành Tiêu chuẩn quốc gia (TCVN 14263:2024). Đây là quá trình đòi hỏi sự gắn kết giữa tri thức mật mã và chuyên môn vi mạch.

Dưới góc độ quản lý, giá trị lớn nhất của VGC v1.0 nằm ở việc định hình một quy trình phối hợp liên ngành chuẩn hóa và có tính kế thừa. Nhờ đó, sự phát triển của mỗi thế hệ chip tiếp theo sẽ được đặt trên một nền tảng vững chắc, không phải bắt đầu lại từ con số không.

Tuy nhiên, việc chế tạo thành công chip chưa đồng nghĩa với việc mọi thiết bị sử dụng chip đó mặc nhiên đáp ứng tất cả các cấp độ bảo mật. Mỗi sản phẩm ứng dụng cụ thể - như thiết bị lưu trữ bảo mật USB VGC - khi hướng tới mục tiêu bảo vệ bí mật nhà nước đều phải tiếp tục được hoàn thiện, thử nghiệm và kiểm định nghiêm ngặt theo đúng quy trình, tiêu chuẩn của ngành Cơ yếu. Sự tin cậy trong lĩnh vực mật mã luôn phải được bảo chứng bằng kết quả kiểm định thực tế.

Bên cạnh đó, trong một chuỗi cung ứng bán dẫn được phân công trên phạm vi toàn cầu (từ công cụ EDA, chế tạo wafer, vật liệu đến đóng gói, kiểm thử), lựa chọn thực tế và hiệu quả nhất hiện nay là tập trung làm chủ các lớp công nghệ cốt lõi gắn trực tiếp với an ninh quốc gia: thuật toán mật mã, kiến trúc bảo mật, thiết kế vi mạch, kiểm chứng độc lập và làm chủ sản phẩm đầu cuối. Đặt trong tương quan quốc tế, cần phải đánh giá thực chất năng lực ở từng công đoạn để tiếp tục hoàn thiện khâu bảo vệ phần cứng, kiểm định an toàn và thương mại hóa sản phẩm.

NHÌN THẲNG VÀO NHỮNG HẠN CHẾ ĐỂ THAY ĐỔI TƯ DUY QUẢN TRỊ

Nghiên cứu công nghệ cao luôn hàm chứa rủi ro và việc một thử nghiệm kỹ thuật chưa thành công là điều có thể chấp nhận trong khoa học. Nhưng điều đáng trăn trở hơn là khi tri thức tích lũy bị đứt gãy, không được lưu giữ cho thế hệ sau; khi sản phẩm nghiên cứu xa rời thực tiễn sử dụng, thiếu tính khả thi trong chế tạo và bảo trì ngay từ khâu xác định bài toán; hoặc khi các nhóm nghiên cứu có năng lực nhưng làm việc rời rạc, thiếu một cơ chế điều phối đủ mạnh để đi đến kết quả cuối cùng.

Nhìn nhận những hạn chế đó là cơ sở để đổi mới căn bản phương thức tổ chức công việc:

Thứ nhất, thay đổi thước đo đánh giá nhiệm vụ khoa học - công nghệ. Một đề tài công nghệ bảo mật chuyên dụng không thể coi là hoàn thành nếu chỉ dừng ở báo cáo nghiệm thu hay một nguyên mẫu chạy thử. Đích đến bắt buộc phải bao gồm khả năng kiểm chứng, tích hợp, sản xuất loạt, bảo trì và lộ trình đưa vào trang bị thực tế.

Thứ hai, quản trị rủi ro và tiến độ bằng các mốc kỹ thuật định lượng. Ngay từ khâu giao nhiệm vụ, cần xác định rõ tiêu chí về mức độ bảo mật, hiệu năng, công suất, chi phí và điều kiện chế tạo. Mọi quyết định điều chỉnh hướng nghiên cứu phải dựa trên dữ liệu thử nghiệm thực tế. Thành công của một công nghệ lõi không thể chỉ trông cậy vào nhiệt huyết cá nhân, mà phải được bảo đảm bằng cơ chế đầu tư ổn định, phân định rõ trách nhiệm và sự chỉ đạo kiên trì.

Thứ ba, nâng cao trách nhiệm đến cùng đối với sản phẩm nghiên cứu. Trách nhiệm của cơ quan chủ trì và đơn vị phát triển chỉ thực sự trọn vẹn khi công nghệ sống được trong môi trường thực tiễn và tiếp tục được nâng cấp. Ngay cả những dự án chưa thành công cũng phải được phân tích thẳng thắn để trở thành kinh nghiệm chung, giúp tránh lặp lại những lối mòn cũ.

TỪ MỘT CON CHIP ĐẾN HỆ SINH THÁI CÔNG NGHỆ KẾ THỪA

Trong giai đoạn tới, ngành Cơ yếu cần chuyển mạnh sang phát triển một hệ sinh thái công nghệ có lộ trình dài hạn. Trọng tâm là giải quyết các bài toán thiết yếu của quốc phòng, an ninh trong đó có cả mục tiêu lưỡng dụng: phát triển các khối chức năng mật mã chuyên dụng; quản lý và bảo vệ khóa an toàn; xây dựng nền tảng tin cậy phần cứng (Root of Trust) và tích hợp mô-đun mật mã vào các thiết bị đầu cuối. Mọi hướng nghiên cứu đều phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, tránh đầu tư dàn trải hoặc chạy theo công nghệ hình thức.

Đặc biệt, lộ trình phát triển phần cứng bảo mật phải gắn kết chặt chẽ với chiến lược làm chủ các thế hệ mật mã tương lai. Triển khai Đề án "Phát triển hệ thống mật mã hậu lượng tử giai đoạn 2026-2035", ngày 17/10/2026, Ban Cơ yếu Chính phủ đã chính thức công bố 03 dự thảo tiêu chuẩn mật mã hậu lượng tử. Nếu như VGC v1.0 là dấu mốc đưa thuật toán mã khối quốc gia MKV lên vi mạch, thì việc làm chủ các thuật toán mật mã hậu lượng tử ngay từ hôm nay chính là tiền đề chiến lược cho các thế hệ chip tiếp theo. Khi đã định hình được quy trình thiết kế và tích hợp chuẩn hóa từ VGC v1.0, chúng ta sẽ có cơ sở để từng bước hiện thực hóa các thuật toán hậu lượng tử và giải pháp mật mã lượng tử trên phần cứng chuyên dụng, chủ động bảo vệ hạ tầng thông tin trọng yếu quốc gia trước những thách thức từ kỷ nguyên máy tính lượng tử.

Để vận hành hệ sinh thái ấy, con người là nhân tố quyết định. Lĩnh vực chip bảo mật đòi hỏi đội ngũ chuyên gia liên ngành, am hiểu đồng thời cả phần cứng, phần mềm, thuật toán mật mã và kiểm định an toàn. Ngành Cơ yếu cần bồi dưỡng và giữ chân đội ngũ này thông qua các nhiệm vụ lớn dài hạn, môi trường thực nghiệm hiện đại và cơ chế đãi ngộ, phát triển nghề nghiệp xứng đáng. Song song với việc phát huy nội lực, cần mở rộng hợp tác quốc tế và trong nước một cách có chọn lọc. Thước đo quan trọng nhất của mọi dự án hợp tác phải là chất lượng sản phẩm đầu ra và hàm lượng tri thức, năng lực công nghệ mà đội ngũ trong nước nắm giữ được sau khi dự án kết thúc.

KHÁT VỌNG TỰ CHỦ KHÔNG DỪNG Ở VGC v1.0

VGC v1.0 là một dấu mốc đáng trân trọng nhưng đây mới là bước khởi đầu. Một con chip đơn lẻ chưa thể khẳng định toàn bộ năng lực công nghệ của quốc gia. Nhưng ý nghĩa quan trọng hơn cả là nền tảng bán dẫn bảo mật phải không ngừng được bồi đắp, kiến thức và kinh nghiệm ngày càng dày dặn, đội ngũ kỹ sư ngày càng trưởng thành và có thêm nhiều dòng chip bảo mật tốt hơn, đáp ứng yêu cầu bảo vệ bí mật nhà nước đang đặt ra ngày càng cao và cấp bách.

Với vai trò là Cơ quan mật mã quốc gia, Ban Cơ yếu Chính phủ giữ vai trò nòng cốt trong nghiên cứu, phát triển và làm chủ các công nghệ mật mã chiến lược, đồng thời xác định các yêu cầu bảo mật phục vụ nhiệm vụ bảo vệ thông tin bí mật nhà nước. Việc tăng cường phối hợp giữa Ban Cơ yếu Chính phủ với Tập đoàn Viettel, các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp công nghệ trong nước có ý nghĩa quan trọng trong việc kết nối năng lực mật mã với công nghệ thiết kế, chế tạo vi mạch, từng bước hình thành nền tảng công nghệ bán dẫn bảo mật trong nước.

Kết quả VGC v1.0 đã củng cố một niềm tin có cơ sở thực tiễn vững chắc là trí tuệ Việt Nam hoàn toàn có thể kết nối năng lực mật mã quốc gia với công nghệ thiết kế vi mạch hiện đại để tạo ra những giải pháp bảo mật của riêng mình. Xây dựng năng lực sẵn sàng thiết kế, kiểm chứng, sản xuất và duy trì các công nghệ bảo mật thiết yếu bất cứ khi nào Tổ quốc cần - từ một sản phẩm đến một nền tảng, từ làm chủ thuật toán đến làm chủ phần cứng - chính là con đường mà Ban Cơ yếu Chính phủ kiên định theo đuổi vì an ninh quốc gia và chủ quyền số Việt Nam.